ཇོར་ཇི་ ཨོར་ཝེལ་ (George Orwell) གྱི་བརྩམས་སྒྲུང་གྲགས་ཅན་1984

དེང་རབས་སྤྱི་ཚོགས་སྐོར་མ་འོངས་ལུང་བསྟན་ལྟ་བུའི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག

གལ་ཏེ་གཞུང་གིས་ཁྱེད་ཀྱི་བྱ་སྤྱོད་ཚང་མར་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་ཐུབ་ན། ཁྱེད་ཀྱིས་གང་ཀློག་པ་དང་། གང་ཡིད་ཆེས་བྱེད་པ། ཐ་ན་བསམ་བློ་གང་གཏོང་ཚུན་ཆད་གཞན་གྱིས་ཐག་གཅོད་བྱས་ན། གནས་སྟངས་དེ་འདྲའི་འོག་མི་ཞིག་གིས་རང་དབང་ཇི་ལྟར་སྲུང་ཐུབ་བམ། བདེན་དོན་བཤད་པ་ནག་ཉེས་སུ་གྱུར་ཞིང་། རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བ་ངོ་རྒོལ་དུ་བརྩིས་པ། དབང་འཛིན་པས་མི་ཚོའི་བསམ་ཚུལ་ཙམ་མ་ཟད། ཁོང་ཚོའི་བློ་ངོར་གནས་པའི་བདེན་པ་ཡང་ཚོད་འཛིན་བྱེད་ན། སྤྱི་ཚོགས་དེ་ཞིག་གང་འདྲ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་སྲིད་དམ།

དྲི་བ་དེ་དག་ནི་དབྱིན་ཇིའི་རྩོམ་པ་པོ་ ཇོར་ཇི་ ཨོར་ཝེལ་ (George Orwell) གྱིས་བརྩམས་པའི་ 1984 ཞེས་པའི་བཅོས་སྒྲུང་ཞིག་རེད། དཔེ་དེབ་འདི་ ༡༩༤༩ ལོར་པར་སྐྲུན་བྱས་ཞིང་། དེ་ནས་ལོ་ངོ་བདུན་ཅུ་ལྷག་ཕྱིན་ཡང་། དབང་འཛིན་རིང་ལུགས། ཆ་འཕྲིན་ལ་ཚོད་འཛིན། སྲིད་དོན་གྱི་གཡོ་སྒྱུ། མི་སྒེར་གྱི་རང་དབང་འཕྲོག་པ་བཅས་ཀྱི་སྐོར་ལ་ཉེན་བརྡ་གཏོང་བའི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཏུ་གནས་ཡོད།

བརྗོད་བྱ་གཙོ་བོ། རང་དབང་མེད་པའི་ཡུལ་ལུང་ཞིག

དཔེ་དེབ་འདིའི་ནང་། ཨོ་ཤེ་ནི་ཡ་ (Oceania) ཞེས་པའི་དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་འོག་གནས་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཡོད། རྒྱལ་ཁབ་དེར་ (Big Brother) ཨ་ཞང་ལགས་ཞེས་འབོད་པའི་འགོ་ཁྲིད་ཅིག་ཡོད། ཁོས་མི་སྒེར་གྱི་འཚོ་བའི་ཆ་ཤས་ཚང་མར་དབང་བསྒྱུར་བྱེད། ཁོང་ཚོས་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གི་བྱ་སྤྱོད་ཙམ་མ་ཟད། སྒེར་གྱི་བསམ་བློ་དང་ཡིད་ཆེས་ལའང་ཚོད་འཛིན་བྱེད།

ཚོགས་པ་དེའི་འབོད་སྒྲ་གཙོ་བོ་ཞིག་ནི། “དམག་འཁྲུག་ནི་ཞི་བདེ་ཡིན། རང་དབང་ནི་བྲན་གཡོག་ཡིན། བླུན་རྨོངས་ནི་སྟོབས་ཤུགས་ཡིན།”

གཞུང་གིས་མི་ཚོར་རྟག་ཏུ་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་པའི་ telescreen ཞེས་པའི་འཕྲུལ་ཆས་བཀོལ་ནས། ཁོང་ཚོའི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གི་བྱ་སྤྱོད་དང་སྒེར་གྱི་འཚོ་བ་ལ་ལྟ་ཞིབ་བྱེད། མི་ཞིག་གི་གདོང་གི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་ཚུལ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་དོགས་གཞི་བསླངས་སྲིད། དབང་འཛིན་པའི་བཀའ་ལ་མ་ཉན་པ་ཙམ་མ་ཟད། རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བ་ཡང་ནག་ཉེས་སུ་བརྩི་བའི་སྤྱི་ཚོགས་དེའི་ནང། དེ་ལ་ Thought crime སྟེ། བསམ་བློའི་ནག་ཉེས་ཞེས་འབོད།

དཔེ་དེབ་ཀྱི་མི་སྣ་གཙོ་བོ་ ཝིན་སི་ཊོན་ སི་མིཐ་ (Winston Smith) ནི་ Ministry of Truth ཞེས་པའི་“བདེན་པའི་ལྷན་ཁང་”དུ་ལས་ཀ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ཁོའི་ལས་འགན་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་རྙིང་པ་དག་བསྐྱར་དུ་བཟོ་བཅོས་བྱས་ནས། དེ་དག་དབང་འཛིན་པའི་ད་ལྟའི་སྲིད་ཇུས་དང་འཚམ་པར་བསྒྱུར་བ་དེ་ཡིན། གལ་ཏེ་གཞུང་གིས་སྔོན་གྱི་གནས་ཚུལ་ཞིག་ལ་ལྟ་ཚུལ་བསྒྱུར་ན། སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཡང་བསྒྱུར་དགོས། ཡིག་ཆ་བསུབ་པ་དང་། བདེན་པ་སྦས་པ། དབང་འཛིན་པའི་བཤད་ཚུལ་གཅིག་པུ་དེ་བདེན་པ་ཉག་གཅིག་ཏུ་བཟོ་བ་བཅས་བྱེད།

ཝིན་སི་ཊོན་གྱིས་དབང་འཛིན་པའི་ལམ་ལུགས་དེར་དོགས་པ་སློང་འགོ་ཚུགས། ཁོས་གཞུང་གིས་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཚོད་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་ན། ད་ལྟའི་དངོས་ཡོད་དང་མ་འོངས་པ་ཡང་ཚོད་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་པ་ཤེས། ཁོས་ ཇུ་ལི་ཡ་ (Julia) ཞེས་པའི་བུ་མོ་ཞིག་དང་གསང་བའི་འབྲེལ་བ་བཙུགས་ཏེ། ལམ་ལུགས་དེར་ངོ་རྒོལ་བྱེད་འགོ་ཚུགས།

འོན་ཀྱང་། སྒེར་གྱི་གསང་བ་ཉར་བའི་གོ་སྐབས་དང་བྲལ་ཞིང་། མི་གཞན་ལ་ཡིད་ཆེས་བྱེད་པ་ཉེན་ཁ་ཅན་དུ་གྱུར་པའི་སྤྱི་ཚོགས་དེར། ཝིན་སི་ཊོན་གྱི་བདེན་པ་དང་རང་དབང་འཚོལ་བའི་འབད་བརྩོན་མཐར་དབང་འཛིན་པའི་ལག་ཏུ་ཚུད། ཨོར་ཝེལ་གྱིས་དེ་བརྒྱུད་ནས་དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་གི་དམིགས་ཡུལ་ནི་མི་ཚོས་བཀའ་ལ་ཉན་པ་ཙམ་མིན་པར། ཁོང་ཚོའི་རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བའི་ནུས་པ་ཡང་བཅོམ་རྒྱུ་དེ་ཡིན་པ་བསྟན་ཡོད།

མཇུག་གི་ལེའུ་དག་གིས་ཀློག་པ་པོར་སེམས་འཚབ་ཆེན་པོ་སྐྱེད་ཅིང་། དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་ཀྱིས་མིའི་བསམ་བློ་དང་དངོས་ཡོད་ཀྱི་ངོ་བོ་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པའི་ཉེན་ཁ་དེ་གསལ་པོར་མངོན་དུ་བཅུག་ཡོད།

དཔེ་དེབ་ཀྱི་བརྗོད་གཞི་གཙོ་བོ། དབང་ཆ། བདེན་པ། མིའི་བསམ་བློ།

ཨོར་ཝེལ་གྱི་བརྩམས་ཆོས་འདིའི་ལེགས་ཆ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ནི། དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་ཀྱི་དབང་ཆ་ནི་ཉེས་ཆད་གཏོང་བ་དང་། བཙོན་ཁང་། དྲག་ཤུགས་ཙམ་ལ་བརྟེན་པ་མིན་པར། གནས་ཚུལ་དང་། སྐད་ཡིག དྲན་ཤེས། དངོས་ཡོད་ལ་ལྟ་ཚུལ་བཅས་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པར་ཡང་བརྟེན་ཡོད་པ་དེ་ཡིན།

༡། ལྟ་ཞིབ་དང་སྒེར་གྱི་གསང་བའི་རང་དབང་བཅོམ་པ།

ཨོ་ཤེ་ནི་ཡར་ཞེས་པའི་ལུང་པ་དེར། མི་ཚོས་རང་ལ་སུས་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་མེད་ཤེས་ཐབས་མེད། དེས་ཁོང་ཚོར་རང་གི་བྱ་སྤྱོད་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པ་དང་། བསམ་ཚུལ་སྦས་པ། གཞུང་གི་རེ་བ་ལྟར་བྱ་སྤྱོད་སྤེལ་བ་བཅས་བྱེད་དུ་འཇུག ཨོར་ཝེལ་གྱིས་ལྟ་ཞིབ་ནི་ནག་ཉེས་རྩད་གཅོད་བྱེད་ཐབས་ཙམ་མིན་པར། མི་ཚོས་རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བ་ཡང་འགོག་ཐབས་ཤིག་ཏུ་གྱུར་སྲིད་པ་བསྟན་ཡོད།

༢། བདེན་པ་དང་ལོ་རྒྱུས་ལ་འཁྱོག་བཤད་བྱེད་པ།

ཚོགས་པས་ལོ་རྒྱུས་བསྐྱར་དུ་བྲི་བའི་ནུས་པ་དེས། སྲིད་དོན་གྱི་དབང་ཆས་མི་མང་གི་བསམ་ཚུལ་ལ་འཁྱོག་བཤད་ཇི་ལྟར་བྱེད་ཐུབ་པ་བསྟན་ཡོད། དཔང་རྟགས་བསུབ་པ་དང་། བདེན་པ་སྦས་པ། རྫུན་གཏམ་ཡང་ཡང་བཤད་ནས་མི་ཚོས་དེ་བདེན་པར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པ་བཅས་ཀྱིས། མི་ཚོས་བདེན་པ་དང་རྫུན་གཏམ་དབྱེ་འབྱེད་བྱེད་པའི་ནུས་པ་ཉམས་སུ་འཇུག་སྲིད།

༣། སྐད་ཡིག་ནི་དབང་འཛིན་གྱི་ལག་ཆ་ཞིག

ཚོགས་པས་ Newspeak ཞེས་པའི་སྐད་ཡིག་གསར་པ་ཞིག་བཟོས་ནས། མི་ཚོས་བསམ་ཚུལ་བཤད་ཐུབ་པའི་ཚིག་དང་བསམ་གཞི་ཇེ་ཉུང་དུ་གཏོང་བར་འབད། ངོ་རྒོལ་དང་རང་དབང་ལ་འབྲེལ་བའི་མིང་ཚིག་དག་བསུབ་ཐབས་བྱས་ན། མི་ཚོས་དེ་དག་གི་སྐོར་ལ་བསམ་བློ་གཏོང་བ་དང་བཤད་པ་ཡང་ཇེ་དཀའ་རུ་གྱུར་སྲིད།

༤། འཇིགས་སྣང་དང་སེམས་ཁམས་ལ་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པ།

ཨོར་ཝེལ་གྱིས་འཇིགས་སྣང་གིས་བརྩེ་བ་དང་། ཕན་ཚུན་ཡིད་ཆེས། བདེན་པར་ལངས་ཕྱོགས་འཛིན་པའི་སྙིང་སྟོབས་བཅས་ཇི་ལྟར་བཅོམ་ཐུབ་པ་བསྟན་ཡོད། གཞན་ལ་འཇིགས་སྣང་སྐྱེད་པ་དང་། མི་ཚོས་རང་གི་བསམ་བློ་ལའང་འཇིགས་པར་བྱས་ན། མི་མང་གི་ངོ་རྒོལ་འགོ་མ་ཚུགས་གོང་ནས་ཉམས་དམས་སུ་གཏོང་ཐུབ།

༥། མི་སྒེར་གྱི་རང་དབང་དང་གདོང་ལེན།

ཝིན་སི་ཊོན་གྱི་ངོ་རྒོལ་ནི་མི་རེ་རེའི་གཟི་བརྗིད་དང་། རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བ། དབང་འཛིན་པར་དྲི་བ་འདོན་པའི་དབང་ཆ་བཅས་སྲུང་བའི་མཚོན་དོན་ཡིན། ཁོའི་སྒྲུང་གིས། དབང་ཆས་མིའི་སེམས་ཁམས་ཚང་མར་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་འདོད་ན། རང་དབང་ཇི་ལྟར་གནས་ཐུབ་བམ་ཞེས་དྲི་བ་འདོན་གྱི་ཡོད།

དེང་རབས་ཀྱི་འཛམ་གླིང་ནང་ 1984 ད་དུང་གལ་གནད་ཆེ་དོན་ཅི།

ཨོར་ཝེལ་གྱིས་སྒྲུང་ནང་བཀོད་པའི་ལམ་ལུགས་ནི་སྒྲུང་གཏམ་ཙམ་ཡིན་ཡང་། དེའི་ནང་བརྗོད་པའི་དབང་ཆ་ཚོད་འཛིན་དང་། གནས་ཚུལ་ལ་ཚོད་འཛིན། མིའི་བསམ་བློར་དབང་བསྒྱུར་བཅས་དེང་སང་ཡང་གལ་གནད་ཆེན་པོ་ཡིན། 1984 ཀློག་པ་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་གཞུང་ཚང་མ་ཨོ་ཤེ་ནི་ཡ་དང་འདྲ་བ་ཡིན་པར་བཤད་པ་མིན། དེ་ནི་དབང་ཆ་ལ་ཚོད་འཛིན་མེད་པར་གྱུར་སྐབས། ཉེན་བརྡ་གང་དག་མངོན་སྲིད་པ་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་ཐབས་ཤིག་ཡིན།

ལྟ་ཞིབ་ཀྱི་དུས་རབས།

དེང་རབས་ཀྱི་འཕྲུལ་རིག་གིས་མི་ཚོའི་འགྲོ་འོང་། འབྲེལ་བ། དགའ་ཕྱོགས། བྱ་སྤྱོད་བཅས་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་མང་པོ་བསྡུ་གསོག་བྱེད་ཐུབ། གཞུང་གིས་བདེ་འཇགས་དང་མི་མང་གི་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེད་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་པ་ཁྲིམས་མཐུན་ཡིན་སྲིད་ཀྱང་། དེ་དག་སྐབས་འགར་སྲིད་དོན་གྱི་ངོ་རྒོལ་བ་དང་། གཞུང་ལ་དགག་པ་བྱེད་མཁན་ཚོར་ཆམ་ལ་ཕབ་བྱེད་ཀྱི་ལག་ཆར་གྱུར་སྲིད།

ཨོར་ཝེལ་གྱིས་ང་ཚོར་དྲི་བ་གལ་ཆེན་འདི་དག་འདོན་དུ་འཇུག་གི་ཡོད། ང་ཚོའི་ཆ་འཕྲིན་སུས་བསྡུ་གསོག་བྱེད་པ་དང་། སུས་དེ་དག་ལྟ་ཀློག་བྱེད་ཐུབ་བམ། དབང་ཆ་ལོག་སྤྱོད་མི་བྱེད་པའི་འགན་ལེན་གང་ཡོད་དམ། གལ་ཏེ་མི་ཚོས་རང་ལ་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པར་བསམ་ནས་རང་གི་བསམ་ཚུལ་བཤད་པར་འཛེམ་ཟོན་བྱེད་འགོ་ཚུགས་ན། གནས་ཚུལ་དེ་ལ་ང་ཚོས་ཇི་ལྟར་ལྟ་དགོས་སམ།

རྫུན་གཏམ་དང་བདེན་པ་བསྒྱུར་བ།

སྤྱི་ཚོགས་དྲ་བའི་དུས་རབས་འདིར། བརྡ་འཕྲིན་རྫུན་མ། སྲིད་དོན་གྱི་བསླུ་བྲིད། ཐ་ན་མི་བཟོས་རིག་ནུས་ཀྱིས་བཟོས་པའི་བརྙན་དང་སྒྲ་བཅས་ཀྱིས། བདེན་པ་དང་རྫུན་གཏམ་དབྱེ་འབྱེད་བྱེད་པ་ཇེ་དཀའ་རུ་གཏོང་གི་ཡོད།

ཨོར་ཝེལ་གྱི་“བདེན་པའི་ལྷན་ཁང་”དེས། སྲིད་དོན་གྱི་དགོས་དབང་གིས་དངོས་ཡོད་ཀྱི་བདེན་པ་ལ་གལ་ཆེན་མ་བརྩིས་ན། ཉེན་ཁ་གང་འདྲ་ཞིག་ཡོད་པ་བསྟན་ཡོད། དེས་ང་ཚོར་ཆ་འཕྲིན་གང་ཞིག་ཐོབ་ཀྱང་དེ་གཅིག་པུར་ཡིད་ཆེས་མ་བྱས་པར། དཔང་རྟགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ། ཁུངས་ལ་རྟག་དཔྱད་བྱེད་པ། གནས་ཚུལ་འགལ་ཟླ་ཡོད་མེད་ལ་དཔྱད་པ་བཅས་བྱེད་དགོས་པ་སྟོན་གྱི་ཡོད།

འདིའི་སློབ་ཚན་ནི་ཆ་འཕྲིན་ཚང་མར་ཡིད་མི་ཆེས་པ་དེ་མིན། གང་ཞིག་བདེན་པ་ཡིན་པ་དཔང་རྟགས་ལ་གཞིགས་ནས་དབྱེ་འབྱེད་བྱེད་པའི་འགན་འཁྲི་དེ་ཡིན།

སྐད་ཡིག ཤེས་ཡོན། བསམ་བློའི་རང་དབང་།

ཨོར་ཝེལ་གྱིས་ཤེས་ཡོན་དང་སྐད་ཡིག་ལ་ཚོད་འཛིན་བྱས་ན། མ་འོངས་པའི་མི་རབས་ཀྱི་འཛམ་གླིང་ལ་ལྟ་ཚུལ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་སྲིད་པ་ཤེས་ཡོད། གལ་ཏེ་བྱིས་པ་ཚོར་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་དང་། སྐད་ཡིག་གཙོ་བོ། རིག་གཞུང་། ལྟ་ཚུལ་གཞན་དག་བཅས་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་སའི་གོ་སྐབས་བཀག་ན། ཁོང་ཚོས་རང་ཉིད་དང་སྤྱི་ཚོགས་ལ་གོ་བ་ལེན་པའི་ནུས་པར་གནོད་སྐྱོན་ཚབས་ཆེན་བཟོ་སྲིད།

ཤེས་ཡོན་གྱི་དམིགས་ཡུལ་ནི་བྱིས་པ་ཚོར་གང་ཡིད་ཆེས་དགོས་པ་སློབ་པ་ཙམ་མིན། དེ་ནི་ཁོང་ཚོས་དྲི་བ་འདོན་པ། དཔང་རྟགས་འཚོལ་བ། རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བ་བཅས་བྱེད་ཐུབ་པར་སློབ་པ་དེ་ཡིན།

དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་དང་དབང་ཆ་ལོག་སྤྱོད།

1984 ཡིས་ང་ཚོར་དྲན་གསོ་བྱེད་པ་ནི། དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་ནི་རང་དབང་ཚང་མ་གཏོར་བའི་ཉིན་གཅིག་ནས་འགོ་ཚུགས་པ་མིན་པ་དེ་ཡིན། དེ་ནི་གཞུང་གིས་རང་དབང་གི་ལས་ཁུངས་ཉམས་སུ་གཏོང་བ་དང་། དགག་པ་བྱེད་མི་ཚོར་སྐྱོན་འཛུགས་པ། དབང་ཆ་གཅིག་སྡུད་བྱེད་པ། དགག་བྱེད་མི་ཚོ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བདེ་འཇགས་ལ་ཉེན་ཁ་ཡིན་པར་བརྗོད་པ་བཅས་ཀྱིས་རིམ་བཞིན་འགོ་ཚུགས་སྲིད།

གཞུང་གིས་རང་དབང་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པར་རྒྱུ་མཚན་དུ་བདེ་འཇགས། བརྟན་ལྷིང་། མཐུན་སྒྲིལ། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆེ་མཐོང་བཅས་བཏོན་སྲིད། འོན་ཀྱང་། དྲི་བ་གཙོ་བོ་ནི་རྒྱུ་མཚན་དེ་དག་སྤྱི་ཚོགས་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེད་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་དབང་འཛིན་པ་རང་ཉིད་ལ་འགན་འཁྲི་མི་འཁུར་བའི་གོ་སྐབས་སྤྲོད་ཆེད་ཡིན་ནམ་ཞེས་པ་དེ་ཡིན།

བོད་པ་ཚོར་ 1984 གལ་གནད་ཆེ་དོན་ཅི།

བོད་པའི་ཀློག་པ་པོ་ཚོས་ 1984 ལ་སྲིད་དོན་གྱི་སྒྲུང་གཏམ་ཞིག་ཙམ་དུ་མ་བལྟས་པར། དབང་ཆ་དང་། རིག་གཞུང་གི་ངོ་བོ། སྐད་ཡིག ལོ་རྒྱུས། རང་དབང་བཅས་ཀྱི་འབྲེལ་བར་བསམ་གཞིག་བྱེད་པའི་སྒོ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་ཐུབ།

བོད་ནང་བོད་ཡིག་སློབ་གསོའི་གོ་སྐབས་ཇེ་ཉུང་དུ་གཏོང་བ། བོད་ཀྱི་སློབ་གྲྭ་ཁག་སྒོ་རྒྱག་པ། སློབ་ཚན་དང་སློབ་གཞིར་གཞུང་གིས་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པ། བོད་མི་རྣམས་རིམ་བཞིན་རྒྱ་སྐད་ལ་གཞི་བཅོལ་བའི་ཤེས་ཡོན་ལམ་ལུགས་སུ་འཇུག་པ་བཅས་ཀྱི་སྐོར་ལ། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་སྲུང་སྐྱོབ་ཚོགས་པ་ཁག་གིས་དོ་སྣང་བྱས་ཡོད། དཔེར་ན། Human Rights Watch ཡིས་ ༢༠༢༥ ལོར་བོད་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་སློབ་གྲྭ་ཁག་སྒོ་རྒྱག་པའི་སྐོར་དང་། ༢༠༢༦ ལོར་བོད་ཡིག་གི་གནས་བབ་ལ་ཉེན་ཁ་འཕྲད་ཚུལ་གྱི་སྙན་ཐོ་སྤེལ་ཡོད།

དེ་དག་གིས་ཨོར་ཝེལ་གྱི་སྒྲུང་ནང་གི་འཛམ་གླིང་དེ་ང་ཚོར་དྲན་གསོ་བྱེད་དུ་འཇུག་གི་ཡོད། གལ་ཏེ་བྱིས་པ་ཚོར་རང་གི་མ་སྐད་ནང་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་ཇེ་ཉུང་དུ་ཕྱིན་ན། རང་གི་ལོ་རྒྱུས་དང་རིག་གཞུང་ལ་འཇུག་པའི་གོ་སྐབས་བཀག་ན། ཤེས་ཡོན་གྱི་ནང་དོན་དེ་སྲིད་དོན་གྱི་དགོས་དབང་འོག་ཏུ་བསྒྱུར་ན། དེའི་གནོད་སྐྱོན་ནི་སློབ་གྲྭའི་ཁོར་ཡུག་ལས་ཀྱང་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡིན། དེས་མི་རབས་རྗེས་མའི་སྐད་ཡིག་དང་། རིག་གཞུང་། ངོ་བོ་བཅས་ལ་གནོད་སྐྱོན་འབྱུང་སྲིད།

སྐད་ཡིག་ནི་ཉིན་རེའི་འཚོ་བར་སྐད་ཆ་ཤོད་པའི་ལག་ཆ་ཙམ་མིན། དེའི་ནང་མི་རིགས་ཤིག་གི་མཉམ་སྤྱོད་དྲན་ཤེས། རྩོམ་རིག ལྟ་གྲུབ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཉམས་མྱོང་། འཛམ་གླིང་ལ་ལྟ་ཚུལ་བཅས་འདུས་ཡོད། གལ་ཏེ་བྱིས་པ་ཞིག་བོད་ཡིག་ཀློག་མི་ཤེས་པ་དང་། བོད་ཡིག་གིས་རྒན་རབས་ཚོ་དང་གཏིང་ཟབ་པའི་འབྲེལ་བ་བཙུགས་མི་ཐུབ་པར་གྱུར་ན། ཁོང་ཚོས་མི་རབས་མང་པོས་བསྐྱངས་པའི་རིག་གཞུང་གི་ཤུལ་བཞག་གི་ཆ་ཤས་གལ་ཆེན་ཞིག་ལ་འཇུག་ཐབས་བྲལ་སྲིད།

རིག་གཞུང་ཞིག་ནི་ཉིན་གཅིག་གི་ནང་རྩ་མེད་དུ་འགྲི་མི་སྲིད། འོན་ཀྱང་། དེ་མི་རབས་རྗེས་མར་རྒྱུན་འཛིན་ཐུབ་པའི་ཆ་རྐྱེན་རིམ་བཞིན་ཉམས་ན། མི་རབས་རེ་རེའི་བརྒྱུད་ནས་རིག་གཞུང་གི་འབྲེལ་ཐག་ཇེ་ཞན་དུ་འགྲོ་སྲིད།

དེ་བས་ 1984 ཡིས་བོད་པ་ལ་ཐད་ཀར་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་དྲི་བ་ཞིག་བཏང་ཡོད། གལ་ཏེ་བྱིས་པ་ཚོའི་བསམ་བློ་དང་འཚར་ལོངས་ལ་ཤན་ཞུགས་བྱེད་པའི་ཤེས་ཡོན་ལམ་ལུགས་ནང་། ཁོང་ཚོའི་སྐད་ཡིག ལོ་རྒྱུས། རིག་གཞུང་བཅས་ལ་གོ་སྐབས་འདང་ངེས་ཤིག་མ་ཐོབ་ན། མ་འོངས་པའི་མི་རབས་ཀྱིས་རང་ཉིད་སུ་ཡིན་པ་དང་། རང་ཉིད་གང་ནས་ཡོང་བ། མ་འོངས་པར་གང་འདྲ་ཞིག་འཛུགས་འདོད་པ་བཅས་ཇི་ལྟར་ཤེས་ཐུབ་བམ།

དེ་ལྟར་བཤད་པར་དོ་སྣང་དགོས་པ་ཞིག་ཡོད། 1984 ནི་སྒྲུང་གཏམ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེའི་ནང་གི་ཨོ་ཤེ་ནི་ཡ་དང་དངོས་ཡོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་གང་ཞིག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཡོད་ཚད་མཚུངས་པ་ཡིན་ཞེས་བཤད་མི་ཐུབ། འོན་ཀྱང་། དེས་ང་ཚོར་ཆ་འཕྲིན་ལ་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པ། བསམ་བློ་གཅིག་ཁོ་ན་བཙན་འགེལ་བྱེད་པ། ལོ་རྒྱུས་ལ་འཁྱོག་བཤད་བྱེད་པ་བཅས་ཀྱི་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་བསམ་གཞིག་གི་ལམ་ཞིག་སྟོན་གྱི་ཡོད།

བོད་པ་ཚོ་ལ་མཚོན་ན། སྐད་ཡིག་དང་ལོ་རྒྱུས། རིག་གཞུང་གི་ཤེས་བྱ། རང་དབང་གིས་བསམ་བློ་གཏོང་བ་བཅས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་ནི། རིག་གཞུང་སྲུང་བའི་ལས་ཀ་ཙམ་མིན། དེ་ནི་མ་འོངས་པའི་མི་རབས་ཚོས་རང་ཉིད་སུ་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ་པ་དང་། རང་གི་འདས་དོན་ལ་གོ་བ་ལེན་ཐུབ་པ། རང་གི་མ་འོངས་པ་ཇི་ལྟར་བཟོ་འདོད་པ་ཐག་གཅོད་ཐུབ་པའི་གཞི་རྩ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།

ངའི་ལྟ་ཚུལ། 1984 ནི་ཀློག་པ་པོར་རང་ཉིད་ལ་དྲི་བ་འདོན་དུ་འཇུག་པའི་དཔེ་དེབ་ཅིག

1984 ཡི་ལེགས་ཆ་གཙོ་བོ་ནི་དབང་འཛིན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གཅིག་པུ་བརྗོད་པ་དེ་མིན། དེ་ནི་དབང་འཛིན་རིང་ལུགས་ཀྱིས་མིའི་བསམ་བློ་དང་། དྲན་ཤེས། སྐད་ཆ། དངོས་ཡོད་ལ་གོ་བ་ལེན་ཚུལ་བཅས་ཇི་ལྟར་བསྒྱུར་ཐུབ་པ་ཨོར་ཝེལ་གྱིས་གཏིང་ཟབ་པོར་ཤེས་ཡོད་པ་དེ་ཡིན།

སྲིད་དོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས་མང་པོས་དབང་འཛིན་པའི་བཙན་དབང་འོག་གི་མིའི་སྡུག་བསྔལ་བརྗོད་ཀྱི་ཡོད། འོན་ཀྱང་། ཨོར་ཝེལ་གྱིས་དེ་ལས་ལྷག་པར། བཙན་དབང་གིས་མི་ཚོའི་བསམ་བློ་དང་། དྲན་ཤེས། སྐད་ཆ། དངོས་ཡོད་ལ་གོ་བ་ལེན་ཚུལ་བཅས་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བར་བྱེད་ཐུབ་པ་བསྟན་ཡོད། སྒྲུང་ནང་གི་ཉེན་ཁ་ཆེ་ཤོས་ནི། ཚོགས་པས་ཝིན་སི་ཊོན་བཀའ་ལ་ཉན་དུ་འཇུག་པ་ཙམ་མིན་པར། ཁོས་གང་ཞིག་བདེན་པ་ཡིན་པར་ཡིད་ཆེས་དགོས་པའང་ཐག་གཅོད་བྱེད་འདོད་པ་དེ་ཡིན།

དཔེ་དེབ་འདི་ཀློག་པ་སྐབས་འགར་སེམས་འཚབ་དང་མི་བདེ་བ་སྐྱེད་སྲིད། དེའི་འཛམ་གླིང་ནི་མུན་ནག་དང་བཙན་དབང་གིས་ཁེངས་ཡོད་ལ། དབང་ཆའི་ཉེན་ཁ་ལ་སྟབས་བདེའི་ལན་འདེབས་གང་ཡང་མི་སྟོན། འོན་ཀྱང་། དེ་ལྟར་ཡིན་པ་དེས་དཔེ་དེབ་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་དེ་བས་གསལ་པོར་མངོན་དུ་འཇུག་གི་ཡོད། ཨོར་ཝེལ་གྱིས་དབང་ཆ་ལ་ཚོད་འཛིན་མེད་ན། མིའི་འཚོ་བར་གང་ཞིག་ཉེན་ཁར་གྱུར་བ་ང་ཚོས་ཤེས་དགོས་པར་བསྐུལ་གྱི་ཡོད།

དཔེ་དེབ་ཀྱི་ལེགས་ཆ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ནི་སྲིད་དོན་གྱི་གནད་དོན་རྣམས་མི་སྒེར་གྱི་དྲི་བར་བསྒྱུར་བ་དེ་ཡིན། ང་ཚོས་རང་ཉིད་ལ་དྲི་བ་འདི་དག་འདོན་ཐུབ་བམ།

• ང་ཚོས་ཐོབ་པའི་ཆ་འཕྲིན་ལ་དོགས་འདྲི་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ།
• ང་ཚོའི་ཡིད་ཆེས་དང་མཐུན་པའི་བརྡ་འཕྲིན་ཡིན་ན་ཡང་། དེ་ལ་དཔང་རྟགས་ཡོད་མེད་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ།
• ང་ཚོ་དང་ལྟ་ཚུལ་མི་མཐུན་པའི་མི་ཞིག་གི་བཤད་དབང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་ཐུབ་བམ།
• མི་ཞིག་གིས་ངོ་རྒོལ་བྱེད་པའི་དབང་ཆ་བཅོམ་ན། ང་ཚོས་རང་དབང་གང་ཙམ་ཤོར་བ་དེ་རྟོགས་ཐུབ་བམ།

དྲི་བ་འདི་དག་གིས་ 1984 ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔེ་དེབ་གྲགས་ཅན་ཞིག་ཙམ་མིན་པར། ད་ལྟའི་སྲིད་དོན་གྱི་གནས་བབ། རང་གི་བསམ་བློའི་གོམས་གཤིས། མི་སྒེར་གྱི་འགན་འཁྲི་བཅས་ལ་དཔྱད་པ་བྱེད་དུ་འཇུག་གི་ཡོད།

མཇུག་བསྡུ་བ། ད་ལྟའི་དུས་སུ་ 1984 ཀློག་དགོས་དོན་ཅི།

ཇོར་ཇི་ ཨོར་ཝེལ་གྱིས་ 1984 བརྩམས་པ་ནི་འཇིགས་སྣང་ཅན་གྱི་མ་འོངས་པ་ཞིག་རྟོགབཟོ་བྱེད་ཆེད་ཙམ་མིན། དེ་ནི་དབང་ཆ་ལ་ཚད་བཀག་མེད་པར་བཞག་ན། མི་ཚོས་རང་དབང་གིས་དྲི་བ་འདོན་པའི་ནུས་པ་ཤོར་ན། གནས་ཚུལ་གང་འདྲ་ཞིག་འབྱུང་སྲིད་པའི་ཉེན་བརྡ་ཞིག་ཡིན།

དཔེ་དེབ་འདིས་ང་ཚོར་ཆ་འཕྲིན་དང་དབང་ཆའི་འབྲེལ་བ། སྐད་ཡིག་དང་ངོ་བོའི་འབྲེལ་བ། འཇིགས་སྣང་དང་བཀའ་ཉན་པའི་འབྲེལ་བ་བཅས་ངོས་འཛིན་བྱེད་སློབ་ཀྱི་ཡོད། རང་དབང་ནི་ཁྲིམས་དང་ལས་ཁུངས་ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་སྲུང་ཐུབ་པ་མིན་པར། མི་རེ་རེས་དགོས་ངེས་ཀྱི་གནས་བབ་དེ་དག་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་འགན་འཁྲི་འཁུར་དགོས་པ་ཡང་དྲན་གསོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

1984 ཡི་སློབ་ཚན་གལ་ཆེ་ཤོས་ནི། བདེན་པ་དང་། སྐད་ཡིག དྲན་ཤེས། རང་དབང་བཅས་ལ་རང་བཞིན་གྱིས་གནས་ཐུབ་པའི་འགན་ལེན་མེད་པ་དེ་ཡིན། དེ་དག་སྲུང་དགོས། དྲི་བ་འདོན་དགོས། མི་རབས་རྗེས་མར་རྒྱུན་འཛིན་བྱེད་དགོས།

དེ་བས། 1984 ཀློག་དགོས་དོན་ནི་དེའི་སྒྲུང་ནང་གི་འཛམ་གླིང་དེ་ང་ཚོའི་དངོས་ཡོད་དུ་ངེས་པར་འགྱུར་འགྲོ་བར་བསམ་པ་དེ་མིན། དེ་ནི་དེའི་ཉེན་བརྡ་རྣམས་ཤེས་པ་བརྒྱུད་ནས། དེ་ལྟ་བུའི་འཛམ་གླིང་ཞིག་ཡོང་བར་སྐུལ་མ་བྱེད་སྲིད་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་རྣམས་ངོས་ཟིན་དང་གདོང་ལེན་བྱེད་ཐུབ་པའི་ཆེད་ཡིན།

དེ་ནི་པར་སྐྲུན་བྱས་ནས་ལོ་ངོ་བདུན་ཅུ་ལྷག་ཕྱིན་ཡང་། ཨོར་ཝེལ་གྱི་བརྩམས་ཆོས་འདི་ད་དུང་གལ་གནད་ཆེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཡིན།

ལྟ་ཀློག་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་ཁུངས་ལུང་།

• Human Rights Watch, “Chinese Authorities Shutter Schools in Eastern Tibet” (2025): https://www.hrw.org/news/2025/02/05/chinese-authorities-shutter-schools-eastern-tibet
• Human Rights Watch, “China: ‘Harmonization Plan’ Erasing Tibetan Language” (2026): https://www.hrw.org/news/2026/05/04/china-harmonization-plan-erasing-tibetan-language

གསལ་བཤད། དཔེ་དེབ་འདིའི་བརྗོད་བྱ་དང་བསམ་གཞིག་རྣམས་བོད་ཡིག་གི་ཀློག་པ་པོར་འཚམ་པར་བསྒྱུར་བ་ཡིན། བོད་ནང་གི་ཤེས་ཡོན་དང་སྐད་ཡིག་གི་གནས་བབ་སྐོར་གྱི་གསལ་བཤད་རྣམས་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་སྲུང་སྐྱོབ་ཚོགས་པའི་སྙན་ཐོ་ལ་གཞི་བཅོལ་ཡོད།